Word je dommer van AI? Het is een vraag die je in nette kringen meestal niet hardop stelt, omdat het antwoord “ja” ongemakkelijk is en het antwoord “nee” vals. Toch komt hij steeds terug, Bij ouders die hun kinderen zien scrollen, in het onderwijs bij leerkrachten die werkstukken nakijken en in organisaties bij managers die merken dat hun mensen niet meer kunnen improviseren zonder eerst “iets aan de AI te vragen”. Word je dus dommer van AI?
Ik vind het een verkeerde vraag. Niet omdat de zorg onterecht is, integendeel, maar omdat “dommer worden” te vaag is om iets mee te kunnen. Er is een scherpere diagnose mogelijk, en die komt uit onverwachte hoek. Op 28 januari 2025 publiceerde het Vaticaan een document over kunstmatige intelligentie dat in de techpers nauwelijks werd opgemerkt maar dat de kern van het probleem treffend raakt. Het heet Antiqua et Nova (“Oud en Nieuw”), is goedgekeurd door paus Franciscus, en stelt een vraag die geen enkele AI-ondernemer openlijk durft te stellen: wat voor soort mens blijft er over als we onze geest systematisch uitbesteden?
Twee soorten kennen: ratio en intellectus
Antiqua et Nova doet iets verrassends. Het probeert niet een nieuwe AI-ethiek te ontwerpen, maar graaft een oud onderscheid op uit de scholastieke traditie. Thomas van Aquino sprak over twee manieren van kennen: ratio en intellectus. Ratio is het stap-voor-stap redeneren, het analyseren, het argumenteren, het rekenen. Intellectus is iets anders. Het is het moment waarop je iets doorziet, waarop de betekenis oplicht en waarop je niet alleen weet dat iets waar is maar ook begrijpt waarom het zo is.
Het Vaticaan stelt vast wat iedereen die een tijdje met ChatGPT of Copilot werkt eigenlijk intuïtief aanvoelt: kunstmatige intelligentie doet iets dat lijkt op ratio. Het imiteert redeneren, steeds vaker verbluffend goed. Maar intellectus is het niet. Een LLM heeft geen lichaam, geen ervaring, geen relaties, geen levensgeschiedenis. Het heeft geen enkele reden om iets werkelijk te willen begrijpen. Het produceert waarheidsgelijkende tekst op basis van patronen en herhaling van data. Dat is niet hetzelfde als menselijk inzicht.
Deze filosofische finesse zou een voetnoot kunnen zijn, ware het niet dat ze de kern raakt van wat er nu mis gaat in miljoenen huiskamers en op kantoren. Want waar mensen massaal AI inschakelen voor het ratio-werk, blijft het intellectus-werk onbegeleid achter. Dan word je flink dommer. Want intellectus ontwikkel je alleen door het te oefenen. Dáár zit de “dommer worden” waar mensen op doelen zonder het precies te benoemen.
Een hersenscan bevestigt wat een theoloog al wist
Er is inmiddels ook meetbaar bewijs voor wat Antiqua et Nova op filosofische gronden beweert. In juni 2025 publiceerde het MIT Media Lab deze studie waarbij 54 mensen essays moesten schrijven, met ChatGPT, met Google, of zonder hulpmiddelen. Hun hersenactiviteit werd via EEG gemeten. De ChatGPT-groep vertoonde de laagste connectiviteit in gebieden die met geheugen en executieve functies samenhangen. Twee leraren beschreven de essays als “zielloos”. En toen deelnemers gevraagd werden te citeren uit hun eigen essay, vijf minuten na het schrijven, konden de AI-gebruikers het niet. Ze hadden geen intellectus opgebouwd. Ze hadden iets laten produceren als een stencilmachine.
De MIT-onderzoekers noemen dit cognitive debt. Paus Franciscus zou het anders formuleren: een vorm van luiheid die de ziel niet gevoed krijgt. Het is opmerkelijk hoe dicht de seculiere neurowetenschap en de Vaticaanse doctrine hier bij elkaar uitkomen. Beide constateren dat er iets wezenlijks verdwijnt als je het denken structureel naar buiten schuift. Beide waarschuwen dat het verlies pas later voelbaar wordt.
Antiqua et Nova benoemt twee effecten van AI-gebruik waar zelfs de felste techsceptici in seculiere kringen meestal omheen draaien. Het eerste is ‘deskillen’, het afleren van vakmanschap. De nota waarschuwt dat werknemers in toenemende mate worden gedegradeerd tot toezichthouders op machines die het eigenlijke werk doen. Ze worden ontdaan van precies die vaardigheden die hen vakmensen maakten. Op korte termijn klinkt dat efficiënt. Op lange termijn is het een berovingsoperatie, en de beroofden merken het vaak pas als het te laat is.
Het tweede effect is fundamenteler. Antiqua stelt dat onderwijs (spoiler: het document komt van de afdeling Onderwijs van het Vaticaan) dat door AI wordt gedomineerd het risico loopt de leraar-leerling-relatie leeg te trekken. Die relatie, stelt Antiqua et Nova, is de vorm waarin intellectus wordt doorgegeven. Je leert niet denken door goede antwoorden opgelepeld te krijgen. Je leert denken door met een volwassen mens te worstelen over vragen die er echt toe doen.
Dit is waar de nota haar theologische accent legt. De mens is volgens de rooms-katholieke traditie geroepen tot wijsheid. Wijsheid, zo betoogt paus Franciscus, is “een wijsheid van het hart”. Dat ontwikkelt zich in een leven dat geleefd wordt, in een lichaam dat ervaart, in relaties die pijn en vreugde toelaten. Denk aan de waarden van de lijdende mens. Een machine die tekst uitspuugt heeft dat niet. Een mens die zijn denken aan die machine uitbesteedt, ontneemt het zichzelf.
Waar het echt pijnlijk wordt
Antiqua et Nova is relevant is voor onze tijd. Het debat over AI gaat te vaak over risico en regulering. Wordt AI eerlijk ingezet, manipuleert het verkiezingen, neemt het banen af, schendt het privacy. Dat is allemaal prima. Maar het Vaticaan stelt een diepere vraag die in de markt niet past, omdat er geen productcategorie voor is: wat moet een mens zélf zijn, om geen slaaf te worden van zijn eigen gereedschap?
Het antwoord uit Rome is bescheiden en veeleisend. De mens moet een wezen blijven dat verantwoordelijkheid draagt, dat oordeelt en dat zich laat vormen door ervaring en door de ander. Geen enkele van die eigenschappen ontwikkelt zich vanzelf. Ze vragen oefening. Ze vragen weerstand. Ze vragen momenten waarop je niet de snelle weg kiest. En elk AI-gebruik is de aangeboden snelle weg.
Dat maakt dit geen technofoob document. De nota wijst AI niet af. Ze erkent nut in onderwijs, geneeskunde, onderzoek. Maar ze weigert te accepteren dat efficiëntie het hoogste criterium is waaraan een menselijk leven gemeten moet worden. En dat is, als je er even bij stilstaat, precies wat Silicon Valley structureel doet aannemen.
Wat dit betekent voor je werkdag
De test is eenvoudig. Stel jezelf deze vraag bij elk AI-gebruik de komende week: ben ik mijn ratio aan het versnellen, of mijn intellectus aan het vermijden? Is het antwoord ja. Dan word je dommer.
Zeg, worden we echt dommer van AI? Nou, niet per se dus. Maar we kunnen wel zonder slag of stoot een ander soort mens worden. Die elke vraag beantwoord krijgt en nooit meer leert zich er een te stellen. Dat is geen dommer worden in de klassieke zin. Het is iets wat eeuwenlang niet bestond en waarvoor we misschien nog geen goede term hebben. Zombie? Dystopische wereld? Nee, daar begin ik niet aan.
AI gaat niet weg. De komende jaren zullen bepalen of we AI gaan inzetten als hulpmiddel binnen een mensbeeld dat de moeite waard is, of dat we ons mensbeeld gaan aanpassen aan wat de machine toevallig goed kan. Het eerste vraagt dat we zelf blijven denken, blijven lijden, blijven leren. Het tweede is makkelijker, en precies daarom zo gevaarlijk.