Ergens in een vergaderzaal debatteren technici, economen en beleidsmakers over de toekomst van kunstmatige intelligentie. Over regulering, over productiviteit, over risico’s. Het zijn belangrijke gesprekken. Maar er ontbreekt een stem. De kerk. Dat is opmerkelijk. Want juist de vragen die AI het scherpst stelt, zijn vragen waar de kerk al eeuwen mee bezig is. Wat maakt een mens tot mens? Wat is waardigheid? Wat is gemeenschap? Wat is waarheid? En wie bepaalt wat een goed leven is? Het zijn theologische vragen.
Wat het Vaticaan zegt en waarom het ertoe doet
In januari 2025 publiceerde het Vaticaan Antiqua et Nova, een grondige reflectie op de verhouding tussen kunstmatige en menselijke intelligentie. Het is een doorwrocht document dat iets zegt wat de techwereld zelden zegt: AI kan indrukwekkend veel, maar het is geen mens. Artificiële intelligentie is fundamenteel iets anders dan menselijke intelligentie. Dat klinkt vanzelfsprekend en het is het allang niet meer.
De redenering van Antiqua et Nova gaat verder dan “AI mist een ziel”. Het document onderscheidt nauwkeurig wat menselijke intelligentie inhoudt: het vermogen tot relatie, tot liefde, tot moreel oordelen, tot het verstaan van stilte. Intelligentie groeit in het samenleven met een ander. AI heeft dat niet. Het is een machine die data verwerkt tot informatie op basis van algoritmen. Een mens verstaat betekenis. Dat verschil is niet gradueel. Het is fundamenteel.
Dat fundamentele verschil heeft consequenties voor de arbeidsmarkt, voor de zorg, voor het onderwijs, voor de democratie, voor de oorlog. Het Vaticaan zegt het gewoon.
Antiqua et Nova: continuum sinds Inter Mirifica
Wie denkt dat dit een plotselinge reactie is op ChatGPT – ‘de luxaflex van de AI’- vergist zich. De kerk denkt al meer dan vijftig jaar systematisch na over technologie, communicatie en de implicaties van de katholieke theologie. In 1971 verscheen Communio et Progressio, een pastoraal document dat media omschreef als “gaven van God”, zolang het wordt ingezet voor menselijke bloei, solidariteit en het algemeen welzijn. Het heeft nog steeds gelding in de relatie mens, geloof en communicatie, en veel meer dan het in 1963 verschenen Inter Mirifica, dat nog tamelijk schraal en defensief was.
In 2002 volgden twee voorname documenten over het internet: Kerk en Internet en Ethiek op Internet, dat ik vaak heb aangehaald in lezingen, presentaties of workshops en het af en toe nog steeds doe. Dezelfde lijn wordt gevolgd: technologie is niet de vijand en een gave Gods, maar de mens is de maatstaf. Antiqua et Nova bouwt daarop voort. Er is wel een cruciaal verschil. Alle eerdere documenten gingen over communicatiemiddelen: gereedschap in mensenhanden. AI is iets anders. AI leert. AI adviseert. AI overtuigt en doet dat effectiever dan de meeste mensen kunnen.
Dat verandert het speelveld drastisch. Niet langer: hoe gebruiken wij dit goed? Maar: wie of wat bepaalt straks het morele referentiekader van de samenleving? Het Vaticaan maakt die vraag expliciet en diepgaand.
Wat AI niet kan
Een machine kan de perfecte rouwtekst schrijven. Ze kan niet rouwen. Ze kan een schuldbekentenis formuleren. Ze kan er niet voor instaan. Ze kan empathische taal produceren. Ze kan de stilte niet dragen die valt nadat iemand eindelijk zegt wat hij al jaren verzwijgt. Antiqua et Nova formuleert het zo: geen AI-toepassing kan echte empathie ervaren. Ware empathie vereist het vermogen te luisteren, de uniekheid van de ander te herkennen en betekenis te vatten — ook achter het zwijgen. Dat is precies wat geestelijk verzorgers, predikanten, pastores en ouderlingen doen vanuit hun menselijke roeping. AI neemt die roeping niet over. Kent überhaupt het idee van roeping niet. Het stelt wel de vraag: wat is die roeping waard in een wereld die steeds meer geautomatiseerd kan worden?
Drie zorgen die de kerk serieus moet nemen
Antiqua et Nova benoemt een aantal risico’s die voor kerken relevant zijn.
- Macht en controle.
Grote techbedrijven oefenen inmiddels enorme invloed uit op wat mensen zien, lezen en geloven. Algoritmen bepalen welke stem wordt versterkt en welke wordt gedempt. Kerken hebben eeuwenlang gewaarschuwd voor geconcentreerde macht zonder verantwoording. Die waarschuwing is nu actueler dan ooit. - Waarheid onder druk.
Deepfakes, gemanipuleerde informatie en AI-gegenereerde content maken het steeds moeilijker te onderscheiden wat echt is. Kerken staan voor de waarheid. Dat maakt hen tot een onverwacht relevante partij in het debat over informatie-integriteit. - Menselijke waardigheid op de werkvloer.
Het Vaticaan waarschuwt: AI kan werknemers “de-skillen”, hen onderwerpen aan geautomatiseerde bewaking en degraderen. Dat is een sociaal en ethisch vraagstuk. Kerken hebben een traditie van sociale leer die hier direct op aansluit en daar al sinds Rerum Novarum voor waarschuwen.
Wat kerken kunnen doen
Antiqua et Nova gaat niet in op de praktische pastorale gevolgen. Dat is een gemiste kans. Het zou goed zijn om naast dit document zo’n praktische handleiding uit te brengen. Zoals Kerk en Internet en Ethiek op Internet een tweeling zijn, zo zou dat ook met Antiqua et Nova moeten. Maar een aanvulling is er vooralsnog niet.
Er zijn ook nog geen uitspraken hoe AI een bijdrage kan leveren aan evangelisatie. Toch signaleert de National Catholic Register dat juist op dat punt iets beweegt. Theologen en bisschoppen beginnen te zeggen: mensen stellen voor het eerst in lange tijd weer fundamentele vragen over wat het betekent mens te zijn en de kerk kan die antwoorden geven. Niet via een chatbot, maar via mensen van vlees en bloed die weten waarover zij spreken.
Paus Leo XIV koos zijn naam mede omdat hij de AI-revolutie ziet als de nieuwe industriële revolutie, zoals paus Leo XIII destijds Rerum Novarum schreef als antwoord op de industriële omwenteling van zijn tijd. Geruchten gaan al een tijd rond, dat zijn eerste encycliek juist over AI zal gaan. In zijn eerste toespraak tot het College van Kardinalen zei paus Leo al dat de kerk haar sociale leer moet aanbieden als antwoord op de uitdagingen voor menselijke waardigheid, gerechtigheid en arbeid die kunstmatige intelligentie stelt. Bisschoppen in de Verenigde Staten ontvingen een uitgebreide briefing over AI op hun najaarsbijeenkomst in 2025. Bisschoppen aan de Oostkust brachten een pastoraal schrijven uit onder de titel The Face of Christ in a Digital Age. En het Vaticaan werkt samen met islamitische leiders aan een gezamenlijk document over AI en menselijke waardigheid.
De stem is er. Ze wordt sterker.
Tradities die eeuwenlang de vraag stelden wat een goed leven is, hebben iets in te brengen. Niet omdat zij de antwoorden al hebben. Maar omdat zij de vragen kennen. En omdat zij weten dat de diepste vragen van het leven niet door een machine worden beantwoord. De kerk is niet bang voor nieuwe technologie. Dat is ze sinds Vaticanum II nooit geweest. Maar zij weet ook dat gereedschap nooit het doel is. Mensen zijn het doel. Gemeenschap is het doel. En God, zeiden de kerkvaderen al, communiceert niet via een algoritme.
Die stem is nodig. Nu meer dan ooit.