AI verandert het werkveld van zingeving sneller dan reliprofessionals beseffen. Het maakt hun werk deels overbodig, tenzij ze een antwoord vinden op een vraag die nu al opdoemt: wat blijft er over van religieuze begeleiding als een machine steeds beter kan luisteren, formuleren en overtuigen? Raak je je baan kwijt?

Rotterdam, een mistige doordeweekse ochtend. Zingevingstrainer Elise opent haar laptop en heeft twintig seconden later een complete geleide meditatie voor senioren. Warm van toon, met ademhalingsoefeningen en een checklist. Diezelfde ochtend genereert een Friese predikant een preekschets met ChatGPT, koppelt een ND-journalist Copilot aan synodedocumenten en Perplexity analyseert een geestelijk verzorger gespreksverslagen op terugkerende levensvragen.

Welkom in 2026. AI, waarvan ChatGPT voor velen synoniem is geworden met kunstmatige intelligentie, is het begin van een nieuw professioneel landschap. Omdat religie, zingeving en geestelijke zorg bovenal talige praktijken zijn, is dit werkveld er bijzonder gevoelig voor. Wie zich nog baseert op de hallucinerende output van 2024, vergist zich: de modellen van nu zijn veel genuanceerder, contextgevoeliger en in staat tot redeneren op een niveau dat twee jaar geleden ondenkbaar was. Wat betekent dat concreet voor de beroepen in dit veld?

AI versus de geestelijk verzorger

Zorginstellingen kampen met personeelstekorten. Geestelijk verzorgers zijn schaars en duur. AI is goedkoop en altijd online. Wat AI legitiem kan: verslagen samenvatten, patronen signaleren, documentatie bijhouden. Dat levert tijdwinst op en verlicht de werkdruk. Maar ook nu al worden AI gedreven zorgrobots ingezet, van tilrobots tot de therapeutische robotzeehond Paro die is gemaakt om eenzaamheid te voorkomen.

Maar wat AI niet kan, is aanwezig zijn. De gv’er die in het hospice naast het bed van een stervende zit en zwijgend een hand vasthoudt. Het gesprek met iemand die schuld draagt die hij zichzelf niet kan vergeven. De stilte die valt wanneer iemand eindelijk uitspreekt waar hij jaren mee rondliep.

Althans. Het risico is niet dat AI slechte zorg levert maar dat goede zorg wordt vervangen door iets dat er oppervlakkig sterk op lijkt. Sommige instellingen experimenteren met AI als eerste aanspreekpunt voor levensvragen. Geestelijke zorg veronderstelt echter menselijke aanwezigheid, en daarvoor bestaat geen technologisch equivalent, nietwaar?

AI versus de predikant

Krachtigere betaalde AI-modellen zoals Copilot, ChatGPT of Gemini Advanced brengen binnen minuten verbanden aan bij de belangrijkste commentaren op een bijbeltekst, presenteren uitlegvarianten en schrijven een conceptpreek. Voor liturgie is AI net zo behulpzaam. Dat scheelt zeeën van tijd voor een predikant. Binnenkort is dit de standaard werkwijze, ook als voorgangers dat niet openlijk durven toe te geven.

De kerncompetentie verschuift daardoor. Het vertalen van teksten naar de eigen traditie voor één concrete gemeenschap voor één concrete gebeurtenis wordt belangrijker. De predikant weet dat mevrouw De Vries vorige week haar man begroef, hoe het licht op zondagochtend door de glas-in-loodramen valt en welke spanning er speelt in de kerkenraad. De chatbot weet dat niet en heeft er ook geen gevoel bij, maar kan wel uitstekende pseudo-empathische teksten aanbieden. Theologische opleidingen die deze ontwikkeling negeren leiden op voor een werkelijkheid die er over drie jaar niet meer is.

Realtime vertaling: elke bijeenkomst spreekt nu elke taal

Wie een lezing, congres, eredienst of uitvaart livestreamt, kan daar vandaag realtime ondertiteling of stemvertaling aan koppelen. De technologie bestaat, de kosten zijn laag en er is geen ICT-afdeling voor nodig. Babel revisited. Voor families die vanuit het buitenland meekijken bij een uitvaart, voor congresdagen met internationale deelnemers en voor kerkleden die de voertaal niet volledig beheersen is dat reuzehandig, want de taaldrempel is verdwenen.

Een stap verder is stemklonen. De spreker houdt zijn lezing in het Nederlands, de toehoorder hoort hem in zijn eigen taal met de stem van de spreker zelf. Dat werkt nu al.

De praktische drempel is laag. De vraag die het oproept navenant belangrijk: als de stem van de voorganger in twaalf talen tegelijk klinkt, wie spreekt er dan, en tot wie?

Vervangt AI de reliprof definitief?

Tot nu toe ging het in dit artikel vooral over praktische toepassingen: preken schrijven, teksten analyseren, vertalen. Dat werk. Alledaagse hulpmiddelen. Maar neem even afstand en je ziet dat er een diepere vraag onder ligt. Wat gebeurt er wanneer systemen die zo goed kunnen formuleren en overtuigen ook een rol krijgen in de morele en spirituele oriëntatie van mensen? Maakt AI de reliprof overbodig?

Onderzoek laat zien dat geavanceerde modellen patronen oppikken uit trainingsdata op een manier die vooroordelen meebrengt. Veel modellen zijn getraind op een sterk westers en seculier corpus. Niet-westerse theologische tradities, migrantenkerken en religieuze minderheden zijn relatief ondervertegenwoordigd. Die bias kan een gesprek sturen zonder dat de gebruiker het merkt.

Vervolgens blijkt dat AI uitzonderlijk effectief is in overtuigen. Onderzoekers van de Universiteit van Zürich ontdekten dat AI-reacties in online discussies zes keer overtuigender waren dan menselijke bijdragen doordat de AI beter omging met de psychologie van de lezer. Een humanistisch raadsvrouw die AI gebruikt om haar nieuwsbrief te schrijven, zet zo mogelijk een overtuigingsinstrument in dat sterker werkt dan zijzelf ooit kon. Of ooit zou willen.

De eigenlijke bedreiging

Niet de minste experts praten geregeld over de bedreiging van AI. Zo waarschuwt hoogleraar deep learning Yoshua Bengio over de ontwikkeling van deze systemen. Hij vergelijkt de snelle AI-ontwikkelingen met het opvoeden van een babytijger. Je voedt hem, hij leert, hij doet soms iets wat je niet wilt. Maar ach, het is nog een baby. Uiteindelijk groeit hij uit tot een volwassen tijger die veel sterker is dan jij, en gevaarlijker bovendien.
Eindbaas Dario Amodei van het AI-bedrijf Anthropic stelt het zo: terwijl mensen discussiëren over vertrouwde thema’s als migratie of klimaat, wordt ondertussen iets wezenlijkers beslist. Namelijk wie het morele en intellectuele referentiekader van de samenleving bepaalt. Het antwoord? Techbedrijven die AI bouwen. Geoffrey Hinton, grondlegger van het moderne deep learning, verliet daarom Google om vrijuit te kunnen spreken over wat hij ziet aankomen: AI zal op termijn de som van alle menselijke intelligentie overtreffen. En, bet you, deze heren zijn geen doemdenkers maar de architecten van dezelfde technologie waar ze nu tegen waarschuwen.

Wat betekent dit voor reliprofessionals? Tradities die eeuwenlang de vraag stelden wat een goed leven is, krijgen er een nieuwe gesprekspartner bij: een systeem dat menselijke kennis absorbeert, combineert en op enorme schaal reproduceert. De vraag is niet alleen wat AI kan. De vraag is ook: wie vormt het morele referentiekader waaruit AI spreekt? Moeten reliprofs zich niet in dit maatschappelijk debat ook mengen?

2031: een plausibel scenario

Stel dat de ontwikkeling van AI zich de komende vijf jaar voortzet in hetzelfde bizar hoge tempo. Dan ziet het landschap er rond 2031 heel anders uit, maar niet geheel onherkenbaar.

AI-systemen functioneren als persoonlijke gesprekspartner die eerdere gesprekken onthoudt en patronen in iemands levensverhaal herkent en er op adviseert. Op de verjaardag van de overledene stuurt het AI automatisch een bericht, want het heeft dat onthouden. Niet als service van een pastor, maar als geautomatiseerde functie van een app die iemand heeft gedownload. Een uitvaartondernemer biedt een AI-gegenereerde herdenkingsdienst aan als standaardpakket, inclusief een gepersonaliseerde toespraak op basis van het sociale mediaprofiel van de overledene.

In zorginstellingen kan dit ongemerkt grote gevolgen hebben. Wanneer budgetten onder druk staan en technologie beschikbaar is, ontstaat de verleiding om geestelijke zorg verder te automatiseren. Hoogleraar medische beeldanalyse Bram van Ginneken is ervan overtuigd dat driekwart van de zorg in 2060 wordt gedaan door AI en robots. In 2031 al kan een zorginstelling in haar jaarverslag melden, dat de geestelijke zorg ‘digitaal is versterkt’, terwijl het aantal fte’s geestelijk verzorgers met tientallen procenten is gedaald. Niemand heeft expliciet besloten dat de geestelijk verzorger verdwijnt. Op een gegeven moment blijkt hij er gewoon niet meer te zijn.

Dat is de schurende realiteit: een vergaande erosie die het surplus van een reliprof onder druk zet. Religie verdwijnt niet, de professional die er midden in staat wel. De dominee, de imam, de humanistisch begeleider zijn er nog, maar ze opereren in een wereld waarin hun vanzelfsprekende rol is weggevallen. Wie hen nodig heeft, moet dat nu al weten te rechtvaardigen. Over vijf jaar gaat de vraag niet meer over of AI een rol speelt in zingeving. De vraag is hoe mensen die die rol invullen.

Wat machines niet kunnen

Ik wil niet met een apocalyptisch visioen eindigen. Een machine kan de perfecte rouwtekst schrijven, maar ze kan niet rouwen. Ze kan een schuldbekentenis formuleren, maar ze kan er niet voor instaan. Ze kan realtime vertalen, maar ze kan de stilte niet dragen die valt na een uitgesproken schuldbelijdenis. Kennis en tekstproductie zijn schaalbaar en overdraagbaar. Aanwezigheid, verantwoordelijkheid en geloofwaardigheid niet.

Zingevingstrainer Elise heeft een nieuwe assistent die snel is, altijd beschikbaar en nooit moe. Maar die assistent heeft de vrouw niet gezien die vorige week voor het eerst in jaren huilde. Kent de groep niet die al tien jaar bij elkaar komt. En kan de stilte niet dragen die valt als iemand eindelijk zegt wat hij al jaren verzwijgt.

Zolang dat zo is, heeft Elise nog werk. De vraag is hoe ze dat over enkele jaren kan uitleggen aan de zorginstelling die haar inhuurt.

Eric van den Berg
(Dit artikel van mij verscheen eerder, licht geredigeerd in Volzin, april 2026)